Sytuacja epidemiologiczna zachorowań na choroby przenoszone przez kleszcze na terenie nadzorowanym przez Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Krakowie.

Kleszcze (Ixodida) mają ogromne znaczenie medyczne, weterynaryjne i gospodarcze, wynikające z bezpośrednich następstw ich pasożytowania, jak również z ich roli jako rezerwuarów i przenosicieli licznych wirusów, riketsji, pierwotniaków i robaków – chorobotwórczych dla człowieka i zwierząt hodowlanych.

Najbardziej pospolitym gatunkiem kleszczy w Europie Środkowej jest kleszcz pospolity (Ixodes ricinus). W cyklu życiowym kleszczy występują następujące stadia rozwojowe: jajo, larwa, nimfa i postaci dorosłe – samica i samiec. Warunkiem zachodzących zmian morfologicznych, anatomicznych oraz fizjologicznych kleszczy jest pobieranie i przetwarzanie pokarmu z krwi i rozpuszczonych tkanek kręgowca - żywiciela.

Fot .1. Stadia rozwojowe Ixodes ricinus: A – larwa, B – nimfa, C – samica, D – samiec

Biologia kleszczy

Kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) bytuje w miejscach, w których spełnione są dwa podstawowe warunki: wysoka wilgotność (około 80 - 100% wilgotności względnej powietrza) i obecność żywiciela. Występuje głównie w lasach liściastych i mieszanych. Można go spotkać także w parkach, na skwerach i na działkach. Na obszarze swojego zasięgu kleszcze pospolite rozmieszczone są nierównomiernie – skupiają się w miejscach, gdzie istnieje większa szansa spotkania żywiciela, tj. wzdłuż wąskich dróg i ścieżek leśnych porośniętych trawiastą roślinnością, na obrzeżach polan, śródleśnych pastwisk itp., gdzie przyczajone na roślinności czyhają na żywicieli. Kleszcze wykrywają potencjalnego żywiciela za pomocą organu zmysłowego umieszczonego na stopach I pary nóg. Mogą atakować w ciągu całej doby.

Dorosłe kleszcze pospolite w Polsce są aktywne od połowy kwietnia do początków listopada, z reguły z dwoma szczytami aktywności, wiosennym w maju i jesiennym we wrześniu.

Mechanizm żerowania kleszczy

Atak kleszczy i ich żerowanie może spowodować niebezpieczne następstwa u ofiar: od odczynów alergicznych do chorób transmisyjnych wywołanych przez patogeny tych chorób bytujące w organizmie kleszcza. W sposób szczególny na ukąszenia kleszczy narażeni są pracownicy leśni, myśliwi, zbieracze runa leśnego, osoby pracujące na terenie parków i rezerwatów, weterynarze, rolnicy, naukowcy, turyści, jak również zwierzęta hodowlane.

Ixodidae żerują powoli i długo, samice nawet do 11 dni. Po przedostaniu się na ciało żywiciela, kleszcz nawet przez kilka godzin pełza poszukując miejsca do przyczepu - delikatnej i dobrze ukrwionej skóry uszu, pod pachami, pod sutkami, w pachwinach, w fałdach pośladkowych, na kroczu i na nogach, po czym wrzyna się w skórę pod kątem 45 – 60º do powierzchni ciała żywiciela. Jednocześnie kleszcz wydziela duże ilości szybko twardniejącej śliny, która tworzy rurkowatą pochewkę zwaną futeralikiem cementowym wzmacniającą jego przyczep do ciała żywiciela. Podczas żerowania kleszcz na przemian wstrzykuje ślinę, która zawiera prawdopodobnie składniki wywołujące rozpad tkanek żywiciela i zapobiegające krzepnięciu jego krwi, oraz mogące zawierać substancje toksyczne i znieczulające dla organizmu żywiciela i pobiera porcję płynnego pokarmu. Najedzony kleszcz wysuwa narządy gębowe z ciała żywiciela, a futeralik cementowy najczęściej wypada z niej wskutek rozwoju reakcji zapalnych.

Fot .2. Żerujący kleszcz.

Znaczenie kleszczy w epidemiologii chorób transmisyjnych

Kleszcze właściwe (Ixodidae) są grupą pasożytniczych stawonogów (Arthropoda) o największym znaczeniu jako rezerwuary i przenosiciele zarazków chorób transmisyjnych z tego względu, że:

  • ich organizm stanowi dogodne siedlisko do bytowania, rozwoju i rozmnażania patogenów, a także w wysoce efektywny sposób zabezpieczają ich przekazywanie kręgowcom – żywicielom kleszczy;
  • kleszcze mogą zakażać swojego żywiciela: wstrzykując zarazki wraz z śliną podczas żerowania; wydalając zarazki z wydzieliną gruczołów biodrowych, które wnikają do ciała żywiciela przez ranę na skórze; wydalając zarazki z kałem, z którego po wyschnięciu patogeny roznoszone są ruchami powietrza;
  • zmieniając żywicieli w swym cyklu rozwojowym, kleszcze są łącznikami utrzymującymi ciągłość krążenia patogenów w populacjach dzikich zwierząt, a także w ich krążeniu między dzikimi zwierzętami i człowiekiem, który z reguły nie ma bezpośredniego kontaktu z tymi dzikimi zwierzętami;
  • mechanizm ich żerowania ułatwia zarazkom przedostanie się z kleszcza do żywiciela i na odwrót;
  • długo żerują na ciele żywiciela, co zwiększa szanse przeniesienia patogenu do ciała żywiciela;
  • pochłaniają dużą ilość krwi żywiciela, co zwiększa możliwość zakażania się kleszczy i w następstwie zakażanie następnych żywicieli;
  • długo żyją i tym samym w ich ciele długo mogą przetrwać patogeny chorób (w jednym pokoleniu kleszczy nawet kilka lat);
  • mogą rozprzestrzenić patogeny chorób na znaczne odległości żerując na wędrujących żywicielach;
  • istnieje możliwość transstadialnego (zdolność przetrwania przez patogeny w organizmie kleszcza, gdy ten przeistacza się w kolejne stadia rozwojowe), transowarialnego (zdolność przenikania zarazków do wnętrza rozwijającego się oocytu, bez zaburzenia normalnego rozwoju zarodka – w ten sposób rodząca się larwa zakażona jest patogenami pochodzącymi z organizmu jej matki) i płciowego (następuje podczas kopulacji zarażonych samców z wolnymi od zarazków samicami) przekazu patogenów w populacji danego gatunku kleszczy.

 

Sytuacja epidemiologiczna chorób przenoszonych przez kleszcze

Wśród chorób przenoszonych przez kleszcze na terenie Krakowa i powiatu krakowskiego największe znaczenie epidemiologiczne mają borelioza oraz kleszczowe zapalenie mózgu.

Charakterystyka chorób

Borelioza z Lyme

Borelioza z Lyme (krętkowica kleszczowa) jest przewlekłą, wielonarządową chorobą wywołaną przez krętka Borrelia burgdorferi. Rezerwuarem krętków są gryzonie polne, zwierzyna płowa (sarny, jelenie), ptaki. W Europie głównym przenosicielem krętków jest Ixodes ricinus.

Okres wylęgania choroby trwa od 7 do 10 dni. Przebieg boreliozy dzieli się na dwa okresy. W pierwszym stadium charakterystycznym objawem jest rumień wędrujący, który powstaje na skórze w miejscu ukłucia przez kleszcza. Zmianie skórnej najczęściej towarzyszą zmęczenie, bóle mięśni, gorączka, ból głowy, sztywność karku itp. Po kilku tygodniach rumień wędrujący może ustąpić samoistnie, ale zakażenie drogą krwionośną rozprzestrzenia się na wiele układów i narządów. W drugim stadium boreliozy mogą występować objawy ze strony ośrodkowego układu nerwowego (limfocytarne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych oraz mózgu, zapalenie nerwów czaszkowych i nerwów obwodowych), ze strony narządu ruchu (zapalenie stawów), ze strony układu krążenia (zaburzenia rytmu serca).

Rozpoznanie opiera się o wywiad epidemiologiczny, obraz kliniczny i badania laboratoryjne. Wykrywanie swoistych przeciwciał przeciwko antygenom Borrelia burgdorferi w surowicy krwi jest podstawową metodą w codziennej praktyce klinicznej. Po zaobserwowaniu zmian skórnych lub innych objawów po ukłuciu kleszcza należy bezzwłocznie udać się do lekarza.

Leczenie boreliozy wymaga zastosowania antybiotyku. Rodzaj preparatu i długość leczenia uzależnione są od postaci boreliozy i efektów klinicznych. Mimo intensywnych prac nad wyprodukowaniem skutecznej szczepionki przeciwko boreliozie, do chwili obecnej takiej szczepionki nie ma.

Kleszczowe zapalenie mózgu

W Polsce choroba wywołana jest przez flawiwirusa z rodziny Flaviviridae. Rezerwuarem wirusa KZM są drobne gryzonie i kleszcze. Najważniejszym wektorem tych wirusów jest kleszcz pospolity (Ixodes ricinus). Źródłem zakażenia może być też nieprzegotowane mleko lub niepasteryzowane produkty mleczne pochodzące od zwierząt w czasie wiremii.

Okres wylęgania choroby trwa od 4 do 28 dni. W pierwszej fazie choroby pojawiają się objawy grypopodobne, trwające od 2 do 10 dni. Po okresie bezobjawowym trwającym od 1 do 7 dni u części chorych dochodzi do drugiej fazy choroby, charakteryzującej się wysoką gorączką, bólami głowy, uczuciem rozbicia. Choroba najczęściej przebiega w postaci łagodnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. W ciężkich przypadkach dochodzi do porażenia splotów barkowych, nerwów czaszkowych, czy też zapalenia mózgu.

Rozpoznanie opiera się na wywiadzie epidemiologicznym (potwierdzenie faktu ukłucia przez kleszcza), objawach klinicznych i wykryciu swoistych przeciwciał w surowicy i/lub płynie mózgowo-rdzeniowym w klasie IgM lub IgG.

Leczenie kleszczowego zapalenia mózgu jest wyłącznie objawowe. W przypadkach z niedowładami duże znaczenie ma rehabilitacja przywracająca sprawność w porażonych kończynach.

Osobom przebywającym na terenach o nasilonym występowaniu tej choroby zaleca się szczepionki przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu. Aby skutecznie ochronić się przed zakażeniem konieczne jest przyjęcie 3 dawek szczepienia podstawowego oraz dawek przypominających co 3-5 lat.

 

Analiza przypadków boreliozy i kleszczowego zapalenia mózgu w latach 2012 – 2017

Borelioza z Lyme

Od 2012 roku obserwuje się systematyczny wzrost ilości zgłoszonych zachorowań na boreliozę na terenie nadzorowanym przez Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Krakowie, za wyjątkiem roku 2014, w którym zaobserwowano spadek ilości zachorowań o 10 przypadków w stosunku do roku 2013. Analizując poniższe dane należy stwierdzić, że zdecydowanie więcej przypadków zachorowań odnotowano na terenie miasta Krakowa w porównaniu z liczbą zachorowań zgłaszanych z terenu powiatu krakowskiego. Przyczynę tego stanu upatruje się m.in. w migracji kleszczy na obszary miejskie (parki, ogrody, prywatne posiadłości), gdzie mieszkańcy spędzają wolny czas w aktywny sposób oraz we wzmożonej aktywności kleszczy w związku ze zmianami klimatycznymi (globalne ocieplenie). Wzrost liczby zachorowań może być też związany z edukacją społeczeństwa w zakresie chorób zakaźnych przenoszonych przez kleszcze i coraz większą dostępnością do badań.

 

Kleszczowe zapalenie mózgu

Na analizowanym terenie od 2012 roku odnotowuje się pojedyncze przypadki zachorowań na odkleszczowe zapalenie mózgu, przy czym wskazać należy, iż najwięcej przypadków, tj. 6 i 5 zgłoszono odpowiednio w roku 2013 i w roku 2015. W roku 2014 na terenie nadzorowanym przez Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Krakowie nie odnotowano zachorowań na KZM. W 2017 roku do Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Krakowie wpłynęło jedno zgłoszenie zachorowania na kleszczowe zapalenie mózgu z miasta Krakowa oraz jedno zgłoszenie z terenu powiatu krakowskiego, tj. o jeden przypadek zachorowania więcej w porównaniu z rokiem 2016.

Zapobieganie inwazjom przez kleszcze

Ważną rolę odgrywa unikanie ekspozycji na ukąszenia kleszczy. Przestrzeganie kilku prostych zasad pozwoli obniżyć ryzyko przyczepu i żerowania kleszczy na osobach przebywających na terenach opanowanych przez te pasożyty.

  • Podczas wycieczek za miasto i do lasu należy zakładać długie spodnie z nogawkami zaciśniętymi w wysokich butach lub skarpetach, bluzę z długim rękawem włożoną do spodni, kapelusz. Ponadto, należy pamiętać o zastosowaniu repelentów odstraszających kleszcze lub zapobiegających ich przyczepianiu się i żerowaniu na człowieku.
  • W czasie spaceru należy przeprowadzać częste przeglądy powierzchni ubrania oraz ciała (2-4 razy na dobę), by zapobiec przyczepowi kleszczy, którym udało się wpełznąć pod ubranie.
  • W miarę możliwości należy unikać chodzenia szlakami zwierząt i starymi, porośniętymi trawą i krzakami drogami i ścieżkami leśnymi.
  • Dla odpoczynku i rekreacji należy unikać siadania, leżenia na gołej trawie lub pod krzewami, najlepiej posłużyć się podścieleniem.
  • Należy unikać nocowania w lesie bez namiotu (w razie konieczności takiego nocowania, gałązki i trawę przygotowaną na podściółkę dokładnie wytrząsnąć i wysuszyć w pełnym słońcu).
  • Przy zakładaniu obozowiska namioty rozkładać na polanach, do wnętrza namiotu nie wnosić ściółki, świeżo skoszonej trawy i kwiatów, przed wejściem do namiotu dokładnie przeglądnąć odzież i przeczesać włosy.
  • Po powrocie ze spaceru należy dokładnie sprawdzić powierzchnię ubrania i zebrać pełzające po nim kleszcze.

Usuwanie żerujących kleszczy

Do usuwania kleszczy należy stosować gładką pensetę, by nie przecięła ciała kleszcza, którą należy umieścić jak najbliżej skóry. Kleszcza usuwamy delikatnym ruchem równoległym do osi wkłucia. Należy uważać, żeby nie pozostały w skórze jego narządy gębowe, bo może to spowodować wtórne zakażenie skóry w miejscu przyczepu oraz, by nie rozerwać kleszcza, bo to grozi zwiększonym ryzykiem zakażenia patogenami bytującymi w jego ciele.

Nie należy smarować kleszcza wazeliną, czy innymi substancjami tłustymi lub oleistymi. Wprawdzie metody te mogą ułatwić usunięcie kleszcza, ale odcinając dopływ powietrza, prowokują zwiększone wydzielanie śliny, co z kolei zwiększa ryzyko zakażenia.

Po przeprowadzonym zabiegu miejsce przyczepu i ręce należy zdezynfekować.

 

Literatura:

  • Bałaszow, Ju. S., 1967, Krowososuszczyje kleszczy (Ixodidae) – pierienosczyki boleśniej, człowieka i żywotnych. Nauka, Leningrad
  • Balashov, Yu. S., 1972, Bloodsucking ticks (Ixodidae) – vectors of diseases of man and animals. Misc. Publ. Entomol. Soc. Am. 8: 167 – 376
  • Buczek, A., 2003, Choroby pasożytnicze, epidemiologia, diagnostyka, objawy. Wyd. Fundacja na Rzecz Zwalczania Kleszczy i Profilaktyki w Chorobach Odkleszczowych. Lublin
  • Dziubek, Z., 2012, Choroby zakaźne i pasożytnicze, Wydanie IV uaktualnione i rozszerzone, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa
  • Linnaeus, 1758
  • Magdzik W., 2013, Choroby zakaźne i pasożytnicze - epidemiologia i profilaktyka, Wydanie VII, Wyd. Alfamedica, Warszawa
  • Siuda, K., 1991, Kleszcze (Acari: Ixodida) Polski. Część I. Zagadnienia ogólne., Monografie parazytologiczne, PWN, Warszawa, Wrocław
  • Siuda, K., 1993, Kleszcze Polski (Acari: Ixodida). Część II. Systematyka i rozmieszczenie., Monografie parazytologiczne, Wyd. PTP, Warszawa

 

Wykonała: Renata Sawicka-Nowak

Kontakt

Dziennik Podawczy
tel. centrala:
(12) 644-91-33,
(12) 644-93-72,
(12) 644-99-64,
(12) 684-40-35,
(12) 684-40-99;
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

 

 

 

2018  Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Krakowie